سیاسی

پروفیسور دکتر عبدالسلام ظفری؛ چهره ماندگار دانش، فرهنگ و آگاهی

نوشته شده توسط admin در تاریخ 15 جدی 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 93

---

نویسنده: حیدر بخشی

مقدمه

پروفسور دکتر عبدالسلام ظفری از چهره‌های شناخته شده‌ی علمی، دانشگاهی و فکری افغانستان بود که سهم چشمگیری در رشد دانش، آموزش عالی و فرهنگ این سرزمین داشت. 

او در جایگاه متخصص زمین‌شناسی و معادن، رییس دانشگاه پلی‌تخنیک کابل و سرپرست وزارت تحصیلات عالی دولت اسلامی به رهبری پروفیسور استاد برهان‌الدین ربانی شناخته می‌شد. در کنار فعالیت‌های دانشگاهی، شخصیتی آگاه، فرهنگی و استوار در برابر ستم و نابرابری به شمار می‌رفت.

۱. تولد و دوران کودکی

عبدالسلام ظفری در سال ۱۳۱۷ هجری خورشیدی (۱۹۳۸ میلادی) در شهرستان رُخه، استان پنجشیر دیده به جهان گشود. پنجشیر، با طبیعت کوهستانی و پیشینه درخشان فرهنگی، همواره زادگاه شخصیت‌های علمی، فکری و سیاسی برجسته بوده است. خانواده او از خانواده‌های باسواد و فرهنگ‌دوست منطقه به شمار می‌رفتند و همین فضا علاقه او را از سال‌های نخست زندگی به دانش و آموختن تقویت کرد.

۲. تحصیلات ابتدایی و متوسطه

پروفسور دکتر عبدالسلام ظفری، تحصیلات ابتدایی خود را در لیسه رُخه آغاز کرد. در همان سال‌ها، توانایی ذهنی و استعداد او در درس‌های ریاضی، علوم طبیعی و زمین‌شناسی آشکار بود. همواره در میان شاگردان ممتاز قرار داشت و نگاه تحسین‌آمیز آموزگاران را جلب می‌کرد. 

پس از پایان این دوره، برای ادامه آموزش راهی کابل شد و در مکتب حربی (ابن‌سینا) به تحصیل پرداخت. این مرکز آموزشی از معتبرترین نهادهای آن زمان به شمار می‌رفت و شاگردان مستعد را برای مسوولیت‌های علمی، مدیریتی و نظامی آماده می‌ساخت. در همین دوران، گرایش او به زمین‌شناسی و معادن شکل منسجم‌تری یافت.

۳. تحصیلات عالی در شوروی و تخصص در زمین‌شناسی

پس از موفقیت در دوره متوسطه، عبدالسلام ظفری برای ادامه تحصیلات عالی به اتحاد جماهیر شوروی، شهر مسکو، اعزام شد. او در رشته زمین‌شناسی و معادن تحصیل کرد و توانست مدرک دکترا را در این حوزه به دست آورد. 

دوره تحصیل در مسکو او را با شیوه‌های پیشرفته اکتشاف و بهره‌برداری معادن آشنا ساخت و این اندوخته علمی را پس از بازگشت، در خدمت افغانستان قرار داد.

دستاوردهای علمی در دوران تحصیل

• آشنایی عمیق با روش‌های نوین زمین‌شناسی و معدن‌کاوی

• مطالعه ساختارهای زمین‌شناختی افغانستان

• نگارش مقاله‌های علمی پیرامون ظرفیت‌های معدنی کشور

• فراگیری زبان روسی و بهره‌گیری از منابع معتبر علمی

۴. بازگشت به افغانستان و تدریس در دانشگاه پلی‌تخنیک کابل

پس از پایان تحصیلات عالی، به کشور بازگشت و فعالیت علمی خود را در دانشگاه پلی‌تخنیک کابل آغاز کرد. نخست به تدریس زمین‌شناسی پرداخت و اندکی بعد، به دلیل توان مدیریتی، دانش گسترده و روحیه پژوهشی، ریاست دانشکده زمین‌شناسی و معدن را بر عهده گرفت.

فعالیت‌ها در دانشگاه پلی‌تخنیک کابل

• طراحی و ارایه دروس نوین در زمین‌شناسی و معدن‌کاوی

• پرورش صدها متخصص زمین‌شناسی و معدن برای افغانستان و دیگر کشورها

• تألیف و ترجمه کتاب‌های علمی در حوزه معادن

• ایجاد لابراتوارهای پژوهشی جهت بررسی ظرفیت‌های معدنی کشور

۵. ریاست دانشگاه پلی‌تخنیک و سرپرستی وزارت تحصیلات عالی

با توجه به مدیریت سنجیده و دانش عمیق، به ریاست دانشگاه پلی‌تخنیک کابل گماشته شد. در این دوره، دگرگونی‌های چشمگیری در نظام آموزشی و پژوهشی دانشگاه پدید آمد.

دستاوردهای دوران ریاست

• ارتقای سطح آموزش و پژوهش در دانشکده‌ها

• برقراری ارتباط با مراکز علمی بیرونی برای رشد علمی دانشگاه

• تجهیز دانشگاه به امکانات آزمایشگاهی پیشرفته

• گسترش همکاری با وزارت معادن و صنایع در زمینه بهره‌برداری علمی از منابع کشور

در کنار این مسوولیت، مدتی سرپرستی وزارت تحصیلات عالی و مسلکی افغانستان را نیز بر عهده داشت و برای اصلاح و بهبود ساختار آموزشی کشور تلاش فراوان کرد.

۶. فعالیت‌های علمی و پژوهشی

پروفسور ظفری در طول سال‌های فعالیت خود، پژوهش‌ها و تألیف‌های گسترده‌ای در زمینه زمین‌شناسی، معادن و منابع طبیعی انجام داد. از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نگارش مقالات علمی درباره ساختار زمین‌شناختی افغانستان

• پژوهش پیرامون ظرفیت‌های معدنی ولایت‌های مختلف

• ترجمه منابع علمی روسی به فارسی و پشتو برای دانشجویان

• همکاری با نهادهای بین‌المللی معدنی در راستای توسعه معادن کشور

۷. علاقه به فرهنگ و شاهنامه‌خوانی

در کنار علم، به ادبیات فارسی و فرهنگ سنتی افغانستان دلبستگی ویژه‌ای داشت. شاهنامه فردوسی جایگاه خاصی در زندگی او داشت و در محافل فرهنگی و خانوادگی به شاهنامه‌خوانی می‌پرداخت. باور داشت که این اثر بزرگ، نقشی مهم در پاسداری از هویت فرهنگی و پیوند میان فارسی‌زبانان دارد.

۸. ایستادگی در برابر استبداد و فاشیزم

پروفسور ظفری شخصیتی آگاه و مسوولیت‌پذیر اجتماعی بود. همواره در برابر بی‌عدالتی، خودکامگی و افراط‌گرایی موضع روشن داشت. با وجود شرایط دشوار، افغانستان را ترک نکرد و تا واپسین روزهای زندگی در کابل ماند. باور داشت که رهایی کشور از مسیر دانش و آگاهی می‌گذرد.

۹. وفات و میراث علمی

در سوم حوت ۱۴۰۲ هجری خورشیدی، در کابل چشم از جهان فروبست. با درگذشت او، افغانستان یکی از چهره‌های برجسته علمی و فرهنگی خود را از دست داد.

با این حال، آثار علمی، شاگردان پرورش‌یافته و نوشته‌های او همچنان باقی مانده و نسل‌های آینده می‌توانند از این میراث گران‌بها بهره‌مند شوند.

پایان سخن

عبدالسلام ظفری از ستون‌های استوار دانش و فرهنگ افغانستان به شمار می‌رود. خدمات او در عرصه آموزش، پژوهش و فرهنگ، جایگاهی ماندگار در تاریخ علمی کشور برجای گذاشته است. او نمونه یک دانشمند مسئول، فرهنگی آگاه و انسانی شجاع بود که تمام توان خود را در راه پیشرفت سرزمینش به کار گرفت.

یاد و نام او همواره زنده خواهد ماند.

استاد ظفری دارای جزوه‌های علمی فراوان بود و پژوهش‌های گسترده‌ای را در مناطق گوناگون کشور انجام داد. این پژوهش‌ها در وادی طلادار تخارستان، تالقان، چاه‌آب، کنار دریای پنج، بدخشان، هرات، سیدهای آهن‌کشان، فراه، کندلان، زرکشان، مقر، کاپیسا، پنجشیر، پروان، دره غوربند، بامیان، بند امیر، بهسود، سراب، دشت نارو و دیگر نقاط افغانستان انجام شده است.

از او جزوه‌های ماستری و دکترا، اساسات معادن مواد مفیده جامد، گونه‌های شکل‌گیری معادن، مواد مفیده جامد، اساسات جیوکیمیا، اکتشاف و تفحص معادن مواد مفیده جامد و کتاب «مواد خام معدنی افغانستان در کام اژدهای سیاست» به چاپ رسیده است. اثر مربوط به خصوصی‌سازی که هنوز چاپ نشده، بُعد دیگری به ماندگاری نام استاد بخشیده است.

خاطره‌ای از استاد شمس‌الحق آرینفر از چهره‌های سیاسی و فرهنگی کشور از پروفیسور ظفری یکی از خاطرات بسیار جالب به دوران تحصیل در دانشگاه مسکو بازمی‌گردد؛ زمانی که تازه امین به قدرت رسیده بود و رییس محصلان از هواداران او تعیین شد. پیش از آن، در دوره تره‌کی نیز رییس محصلان از طرفداران همان جریان بود.

در یکی از نشست‌ها، استاد با شجاعتی کم‌نظیر برخاست و به نقد شدید شخصیت تره‌کی پرداخت و به صورت غیرمستقیم یکه‌تازی‌ها و رفتارهای غیردموکراتیک امین را نیز زیر پرسش برد. سپس با محصلی که هوادار امین بود، بحثی بسیار تند و جدی انجام داد. من که کنار او نشسته بودم، از شدت ترس نزدیک بود بی‌هوش شوم؛ قلبم به شدت می‌تپید. گمان می‌کردم که به زودی از سوی سفارت به افغانستان فرستاده خواهد شد و در آن‌جا بازداشت، زندانی و شکنجه می‌شود.

خوشبختانه دسیسه‌های سفارت نتیجه نداد و مدتی بعد امین سرنگون شد. پس از آن رویداد، چند ماه کسی جرئت نمی‌کرد به اتاق استاد برود. گاهی شب‌ها با احتیاط برای احوال‌پرسی می‌رفتم، اما او به من می‌گفت که بهتر است دیگر نیایی؛ چون جوان هستی. ما سال‌ها در راه آزادی و عدالت اجتماعی ایستاده‌ایم و راه بازگشت نداریم. شما باید با احتیاط درس بخوانید و مبارزه را هوشمندانه ادامه دهید.