سیاسی

بحران آموزش در افغانستان: نسل گمشده زیر سایه طالبان – یافته‌های یونسکو و یونیسف

نوشته شده توسط admin در تاریخ 20 جدی 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 135

---

نویسنده: حامیه نادری

گزارش تازه نهادهای آموزشی سازمان ملل درباره وضعیت آموزش در افغانستان که بر پایه داده‌های گزارش وضعیت آموزش افغانستان ۲۰۲۵ تدوین شده ،حکایت از یک بحران عمیق و چندلایه دارد که نه تنها میلیون‌ها کودک را از حق بنیادین آموزش محروم کرده، بلکه پایه‌های توسعه انسانی، اقتصادی و اجتماعی کشور را به لرزه درآورده است. این بحران، که در طول پنج سال حاکمیت طالبان (از آگست ۲۰۲۱ تا جنوری ۲۰۲۶) تشدید شده، با ترکیب عوامل اقتصادی، امنیتی و سیاست‌های تبعیض‌آمیز، نسل آینده افغانستان را تهدید می‌کند. نهادهای بین‌المللی مانند بانک جهانی، دیده‌بان حقوق بشر و سازمان بین‌المللی کار نیز در گزارش‌های متعدد خود بر این نکته تأکید کرده‌اند که بدون اصلاحات فوری، این وضعیت می‌تواند به از دست رفتن حداقل ۲.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی سالانه کشور منجر شود، به ویژه به دلیل ممنوعیت آموزش دختران که فرصت‌های اشتغال و رشد اقتصادی را نابود می‌کند.

بر اساس یافته‌های یونسکو و یونیسف، بیش از ۲.۱۳ میلیون کودک در سن آموزش ابتدایی از دسترسی به مکتب محروم مانده‌اند، که حدود ۶۰ درصد آنان دختران هستند. این محرومیت نه تنها ریشه در فقر گسترده و بی‌ثباتی معیشتی دارد، بلکه با محدودیت‌های اجتماعی تحمیلی طالبان، مهاجرت داخلی و ناامنی تشدید شده است. برنامه جهانی غذا و دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل  در ارزیابی‌های ۲۰۲۵ خود هشدار داده‌اند که ناامنی غذایی و بحران اقتصادی، آموزش را به یکی از نخستین قربانیان تبدیل کرده، به طوری که در سال ۲۰۲۵، حدود ۲۲.۹ میلیون نفر در افغانستان نیاز به کمک‌های بشردوستانه دارند، از جمله میلیون‌ها کودک که از دسترسی به آب سالم و امکانات آموزشی محروم‌اند. بانک جهانی در گزارش توسعه افغانستان ۲۰۲۵ نیز تأکید کرده که کاهش کمک‌های خارجی از زمان به قدرت رسیدن طالبان، ثبات مالی را تضعیف کرده و دسترسی به آموزش را بیش از پیش محدود ساخته است.

اما بحران فراتر از محرومیت از مکتب است؛ حتی کودکانی که به صنف درس راه می‌یابند، با (فقر یادگیری) عمیقی روبرو هستند. داده‌های رسمی سازمان ملل نشان می‌دهد که بیش از ۹۰ درصد کودکان ۱۰ ساله در افغانستان قادر به خواندن و درک یک متن ساده نیستند. بانک جهانی و یونیسف این وضعیت را شاخصی از بدترین شرایط آموزشی جهان توصیف کرده‌اند که نیروی کار آینده کشور را تهدید می‌کند. دیده‌بان حقوق بشر در گزارش جهانی ۲۰۲۵ خود نیز بر تشدید سرکوب حقوق زنان و دختران تأکید کرده و هشدار داده که این سیاست‌ها، توسعه انسانی را در افغانستان متوقف ساخته است.

در حوزه آموزش دختران، گزارش یونسکو بر حذف سیستماتیک آنان از نظام آموزشی تمرکز دارد. حدود ۲.۲ میلیون دختر نوجوان به دلیل ممنوعیت آموزش متوسطه و عالی از سال ۲۰۲۱، از تحصیل بازمانده‌اند. کمیته حقوق کودک سازمان ملل این ممنوعیت را نقض تعهدات بین‌المللی دانسته، و دیده‌بان حقوق بشر در گزارش سپتامبر ۲۰۲۵ خود اعلام کرده که چهار سال از این ممنوعیت گذشته و تأثیر آن بر آینده نسل دختران ویرانگر است. عفو بین‌الملل نیز در بیانیه‌های خود از سال ۲۰۲۲ تاکنون، این سیاست‌ها را حملات سیستماتیک به حقوق زنان توصیف کرده و تأکید کرده که طالبان با استفاده از خشونت، حقوق دختران را سرکوب می‌کنند. یونسکو پیش‌بینی می‌کند که در صورت تداوم، تا ۲۰۳۰ نزدیک به چهار میلیون دختر هرگز به متوسطه نرسند، که این امر رشد اقتصادی، سلامت عمومی و ثبات اجتماعی را تضعیف خواهد کرد. صندوق جمعیت سازمان ملل  و سازمان ملل زنان در شاخص جنسیتی ۲۰۲۴ افغانستان گزارش داده‌اند که نزدیک به هشت نفر از هر ده زن جوان از آموزش، کار و آموزش حرفه‌ای محروم مانده‌اند، که این شکاف جنسیتی ریشه در سیاست‌های طالبان دارد.

نرخ سواد عمومی نیز گواه این بحران است: حدود ۳۷ درصد کلی، با ۵۲ درصد برای مردان و تنها ۲۷ درصد برای زنان. صندوق جمعیت سازمان ملل متحد و یونسکو این شکاف را نتیجه مستقیم محدودیت‌های ساختاری دانسته‌اند. سازمان بین‌المللی کار در گزارش ۲۰۲۳ خود هشدار داده که کاهش اشتغال زنان از ۲۰۲۱، که عمدتاً به دلیل ممنوعیت آموزش و کار است، اقتصاد افغانستان را فلج کرده است.

در آموزش عالی، وضعیت فاجعه‌بارتر است. ثبت‌نام زنان در دانشگاه‌ها در ۲۰۲۴ به صفر رسیده، و تعداد استادان زن از ۲۵۹۹ در ۲۰۱۹ به ۷۹۴ در ۲۰۲۴ کاهش یافته. اتحادیه دانشگاه‌های آسیایی و یونسکو این را زنگ خطری برای کیفیت آموزش می‌دانند. بانک جهانی نیز پروژه‌های خود را پس از ممنوعیت آموزش دختران در ۲۰۲۲ متوقف کرد، که این اقدام نشان‌دهنده نگرانی جهانی است.

آموزش فنی و حرفه‌ای نیز عمدتاً به پسران محدود شده؛ مشارکت دختران بیش از ۹۵ درصد کاهش یافته. ILOهشدار می‌دهد که این روند، استقلال اقتصادی زنان را نابود می‌کند. همچنین، حدود ۸.۹ میلیون کودک در ۲۰۲۵ نیاز به آموزش اضطراری دارند، از جمله ۸۸۸ هزار کودک معلول، که دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد آن را نشانه عمق بحران انسانی در مناطق روستایی می‌داند.

زیرساخت‌های آموزشی نیز فرسوده‌اند: نیمی از مکاتب فاقد آب آشامیدنی، سرویس صحی یا گرمایش هستند، و بیش از هزار مکتب به دلیل جنگ و بلایا تعطیل مانده‌اند. یونیسف تأکید دارد که این کمبودها، به ویژه برای دختران، عامل اصلی ترک تحصیل است.

در نهایت، این بحران ساختاری که در گزارش‌های یونسکو، یونیسف، بانک جهانی، دیده‌بان حقوق بشر، عفو بین‌الملل و دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد منعکس شده نشان می‌دهد که بدون تغییرات اساسی در سیاست‌های طالبان و تضمین حق آموزش برای همه، افغانستان با نسلی روبرو خواهد شد که از مهارت‌های پایه محروم مانده و پیامدهای آن مرزها را درنوردیده، ثبات منطقه‌ای را تهدید خواهد کرد. بیش از ۹۰ درصد افغان‌ستانی ها، بر اساس نظرسنجی سازمان ملل زنان در ۲۰۲۵، مخالف ممنوعیت آموزش دختران هستند، که این امر پتانسیل فشار داخلی برای تغییر را برجسته می‌سازد.