فرهنگی

خوانش دوبارهٔ خراسان تاریخی در گفت‌وگوی مایکل بری با کریم کریم

نوشته شده توسط admin در تاریخ 12 دلو 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 157

---

نویسنده: مژده ظفری بخشی

در روزگاری که مناقشه بر سر هویت، تاریخ و میراث فرهنگی در افغانستان و پیرامون آن شدت یافته است، گفت‌وگوی پروفیسور مایکل بری، خراسان‌شناس برجستهٔ انگلیسی با مسوول کانون همیاری فرامرزی فارسی‌زبانان در لندن بار دیگر نگاه‌ها را به خراسان تاریخی و نقش آن در شکل‌دهی تمدن منطقه معطوف می‌کند.

مایکل بری در این دیدار، خراسان را نه‌تنها یک قلمرو جغرافیایی، بل یک پدیدهٔ تمدنی توصیف کرد؛ پدیده‌ای که طی قرن‌ها، بستر بالندگی هنر، اندیشه، عرفان و سیاست فرهنگ‌محور بوده است. او با اشاره به پیوند ناگسستنی خراسان با افغانستان امروزی، تاکید کرد که بسیاری از کانون‌های اصلی فرهنگ فارسی و اسلامی، در شهرهایی چون بلخ، غزنی و هرات شکل گرفته‌اند.

به قول کریم کریم، مسوول کانون همیاری فرامرزی فارسی‌زبانان، بخش مهمی از گفت‌وگو به نقد روندهای تاریخی اختصاص داشت که به باور بری، در سده‌های اخیر موجب «جفای فرهنگی و هویتی» نسبت به خراسان شده‌اند. از نگاه این پژوهشگر انگلیسی، سیاست‌های حاکمان متأخر، با بی‌توجهی به میراث تمدنی، بسیاری از مراکز درخشان فرهنگ را از جایگاه تاریخی خود فروکاست و به حاشیه راند.

بری در ادامه، با نگاهی عاشقانه و در عین حال تحلیلی، از چهره‌های محوری فرهنگ خراسان یاد کرد؛ از مولانای بلخ که تجربهٔ غربت و تبعیدش، یکی از عمیق‌ترین لایه‌های عرفان شرقی را شکل داد، تا جامی، علی‌شیر نوایی و کمال‌الدین بهزاد در هرات تیموری؛ شهری که به گفتهٔ او یکی از درخشان‌ترین دوره‌های تاریخ هنر اسلامی را تجربه کرده است.

تمرکز ویژهٔ این خراسان‌شناس بر آثار کمال‌الدین بهزاد، تنها ستایش زیبایی‌شناختی نبود، تاکیدی بر نقش هنر به‌عنوان سند هویت تاریخی تلقی می‌شد. به باور بری، نگاره‌های بهزاد، چهره‌های فرهنگی عصر خود را از مرز زمان عبور داده و به حافظهٔ جمعی تمدن خراسان سپرده‌اند؛ از علی‌شیر نواییِ وزیر و اندیشمند، تا جامیِ شاعر و عارف.

او همچنان نگارهٔ مشهور بهزاد از مولانای بلخ را نمونه‌ کم‌نظیر از پیوند هنر، تاریخ و عاطفه دانست؛ تصویری که اندوه غربت مولانا در روم شرقی و اشتیاق او به بلخ را به زبان تصویر روایت می‌کند؛ همان اندوهی که در آغاز مثنوی با نوای نی به کلام درآمده است.

این گفت‌وگو، فراتر از یک دیدار فرهنگی، تلاشی برای بازخوانی روایت خراسان در برابر روایت‌های تقلیل‌گرایانهٔ معاصر بود؛ روایتی که خراسان را نه حاشیهٔ تاریخ که یکی از کانون‌های اصلی شکل‌گیری فرهنگ و هویت منطقه معرفی می‌کند.