سیاسی

صد سال روایت زنان، تاریخ و سیاست در افغانستان

نوشته شده توسط admin در تاریخ 15 حوت 1404

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 268

---

نویسنده: حامیه نادری

بخش هفتم

از وزارت تا ولایت؛ زنان در هرم قدرت سیاسی

تحولات سیاسی افغانستان در میانه قرن بیستم، نقطه عطفی در تاریخ معاصر این کشور بود؛ جایی که مطالبات زنان از دایره آموزش و صحت فراتر رفت و مستقیماً قلب تپنده قدرت، یعنی کابینه و پارلمان را نشانه گرفت. دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی که در ادبیات سیاسی افغانستان به «دهه دموکراسی» شهرت یافته است، شاهد تولد نسلی از زنان سیاستمدار بود که نه به واسطه انتساب به خاندان‌های قدرت، بلکه به دلیل تخصص و حضور فعال در بدنه اجتماعی، توانستند سقف‌های شیشه‌ای را بشکنند. این دوران، آغازگر روایتی است که در آن زن افغانستانی، از یک «تبعه» به یک «تصمیم‌گیر» بدل می‌شود.

ظهور نخستین وزیر زن؛ میراث ماندگار کبری نورزایی

در سال ۱۳۳۸ خورشیدی، تحولی در کابل رخ داد که فراتر از یک تغییر پوشش ساده بود. در آن سال، طی یک مراسم رسمی و با حمایت دولتِ وقت، «رفع حجاب اختیاری» به صورت رسمی کلید خورد. در پیشاپیش این حرکت، زنانی حضور داشتند که بعدها ستون‌های اداری کشور را پی‌ریزی کردند. کبری نورزایی، یکی از همین پیشگامان بود. او که در سال ۱۳۱۱ در کابل متولد شده و مدارج علمی را در رشته علوم در دانشگاه کابل و سپس در پاریس طی کرده بود، به خوبی می‌دانست که حضور سیاسی بدون استقلال اجتماعی ممکن نیست.

نورزایی در سال ۱۳۴۴ خورشیدی، نام خود را به عنوان نخستین وزیر زن در تاریخ افغانستان ثبت کرد. انتصاب او به عنوان وزیر «صحت عامه» در کابینه محمدهاشم میوندوال، تنها یک حرکت نمادین برای جلب رضایت جامعه بین‌الملل نبود؛ او در دورانی که سیستم صحی کشور با چالش‌های بنیادین روبرو بود، مدیریت یکی از کلیدی‌ترین وزارتخانه‌ها را بر عهده گرفت. نورزایی نشان داد که زنان می‌توانند در مدیریت بحران و برنامه‌ریزی‌های کلان ملی، پا به پای مردان حرکت کنند. او حتی پس از پایان دوره وزارتش در سال ۱۳۴۸، از پای ننشست و در دهه ۵۰ خورشیدی، در لویه جرگه قانون اساسی دوران محمد داود خان، به عنوان یکی از چهره‌های با نفوذ ظاهر شد. زندگی او که در سال ۱۳۸۲ در کابل به پایان رسید، الگویی از تداوم و ایستادگی سیاسی در دوره‌های مختلف پادشاهی، جمهوریت و پس از آن بود.

پارلمان؛ تبلور اراده سیاسی در مجلس شورا

با تصویب قانون اساسی ۱۳۴۳، که یکی از مترقی‌ترین قوانین اساسی منطقه در زمان خود محسوب می‌شد، حق رأی و حق نامزدی به طور کامل به زنان اعطا شد. این قانون، دریچه‌ای نو به سوی «ولسی‌جرگه» (مجلس نمایندگان) گشود. در انتخابات سال ۱۳۴۴، چهار زن توانستند از میان رقابت‌های دشوار و سنتی، به پارلمان راه یابند: رقیه حبیب ابوبکر، معصومه عصمتی وردک، خدیجه احراری و دکتر آناهیتا راتب‌زاد. حضور این چهار تن، ترکیب جنسیتی قدرت را برای همیشه در ذهن جامعه تغییر داد. آن‌ها نه تنها نماینده زنان، بلکه نماینده تفکرات مختلف سیاسی، از لیبرالیسم تا جریان‌های چپ بودند.

در کنار مجلس نمایندگان، مجلس سنا نیز شاهد حضور چهره‌هایی چون حمیرا ملکیار سلجوقی و عزیزه گردیزی بود. همچنین در سال ۱۳۴۸، شفیقه ضیایی به عنوان وزیر مشاور (وزیر بدون پورتفولیو) وارد کابینه شد. ضیایی که تحصیل‌کرده سوئیس بود، بعدتر در سال ۱۳۵۵ به عنوان وزیر امور زنان منصوب شد تا بر اهمیت نهادمند کردن مطالبات جنسیتی در ساختار دولت تأکید کند. این زنجیره از حضور زنان، نشان‌دهنده آن بود که نظام سیاسی افغانستان در آن مقطع، به این باور رسیده بود که توسعه بدون مشارکت نیمی از پیکره جامعه، ابتر خواهد ماند.

دهه شصت؛ قدرت در میانه ایدئولوژی و جنگ

نمی‌توان از صد سال روایت سیاسی زنان سخن گفت و از دهه ۱۳۶۰ خورشیدی به سادگی عبور کرد. در دوران حاکمیت حزب دموکراتیک خلق، با وجود درگیری‌های شدید سیاسی و جنگ، حضور زنان در ساختار قدرت با رویکردی تشکیلاتی و رادیکال همراه شد. در این دوره، دکتر آناهیتا راتب‌زاد به یکی از قدرتمندترین زنان تاریخ افغانستان تبدیل گشت. او به عنوان عضو دفتر سیاسی حزب و وزیر تعلیم و تربیه، نفوذی بی‌سابقه در سیاست‌گذاری‌های کلان داشت. سازمان دموکراتیک زنان افغانستان در این دهه توانست هزاران زن را در سطوح مختلف اداری، نظامی و آموزشی بسیج کند. اگرچه این حضور تحت تأثیر فضای دوقطبی جنگ سرد بود، اما باعث شد تا برای نخستین بار، زنانی از طبقات غیرنخبگی نیز وارد عرصه‌های اداری و سیاسی شوند.

عصر جدید و شکستن سد ولایت؛ از بامیان تا میدان‌شهر

پس از یک وقفه طولانی و تاریک در دهه هفتاد خورشیدی، سال ۱۳۸۰ (۲۰۰۱ میلادی) آغازی دوباره برای زنان بود. اما این بار، مبارزه از تالارهای مجلل کابل به ولایات دوردست کشیده شد.

در سال ۱۳۸۴، دکتر حبیبه سرابی با حکمی تاریخی، به عنوان والی ولایت بامیان منصوب شد. در کشوری که پست «والی» همواره با قدرت نظامی و مردانه تعریف می‌شد، سرابی با رویکردی غیرنظامی و مبتنی بر توسعه فرهنگی و زیرساختی، بامیان را به الگویی از ثبات و آموزش تبدیل کرد. موفقیت او در ولایت بامیان، پاسخ محکمی به کسانی بود که معتقد بودند زنان توانایی مدیریت ولایات و تعامل با ساختارهای سنتی محلی را ندارند.

این مسیر با ورود زنان به عرصه شهرداری‌ها (شاروالی) تکمیل شد. عذرا جعفری در سال ۱۳۸۷ با انتصاب به عنوان شاروال شهر «نیلی» در ولایت دایکندی، فصلی نو در خدمات شهری گشود. او در منطقه‌ای محروم، با کمترین امکانات توانست زیرساخت‌های شهری را برای مردمی که سال‌ها نادیده گرفته شده بودند، فراهم کند.

یک دهه بعد، در سال ۱۳۹۷، ظریفه غفاری مأموریتی دشوارتر را پذیرفت. او در «میدان‌شهر»، مرکز ولایت وردک که یکی از ناامن‌ترین و محافظه‌کارترین مناطق در نزدیکی کابل بود، به عنوان شاروال آغاز به کار کرد. غفاری نه تنها با چالش‌های اداری، بلکه با تهدیدهای مستقیم جانی و چندین سوءقصد روبرو شد، اما تا آخرین روزهای سقوط جمهوریت، سنگر خود را ترک نکرد. حضور او در میدان‌شهر، نمادی از شجاعت نسلی بود که حاضر نشد به قیمت امنیت شخصی، از حق مشارکت سیاسی خود بگذرد.

فرجام سخن

بررسی این مسیر طولانی، از وزارت صحت عامه کبری نورزایی تا شهرداری ظریفه غفاری، نشان می‌دهد که حضور سیاسی زنان در افغانستان، جریانی عارضی و گذرا نبوده است. این حضور، ریشه در یک قرن مبارزه برای اثبات این حقیقت دارد که «مدیریت» و «تصمیم‌گیری»، امری جنسیتی نیست. زنان افغانستان در هر دوره‌ای که اندک فضایی برای تنفس سیاسی یافتند، نشان دادند که نه تنها در مدیریت‌های خدماتی، بلکه در سخت‌ترین سطوح اجرایی و تقنینی، دارای درایت و توانمندی هستند.

تجربه دهه‌های اخیر ثابت کرد که حضور زنان در پست‌های کلیدی همچون ولایت و شاروالی، به کاهش فساد، بهبود آموزش و افزایش امنیت روانی در جامعه منجر می‌شود. اگرچه امروز این مسیر با موانع جدی روبرو شده است، اما بازخوانی این روایت‌ها یادآور می‌شود که این زنان، صرفاً نام‌هایی در کتاب‌های تاریخ نیستند؛ آن‌ها معماران بخش بزرگی از ساختار اداری و سیاسی مدرن افغانستان بوده‌اند. میراث آنان، بذری است که در لایه‌های عمیق جامعه کاشته شده و هیچ گسست تاریخی نمی‌تواند خاطره مدیریت مدنی و شجاعانه آنان را از ذهن این سرزمین پاک کند.