فرهنگی

بزرگداشت از فردوسی و فارسی؛ زبانی که تندبادهای تاریخ آن را نشکسته‌است

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 25 ثور 1405

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 70

---

نویسنده: عبدالله دانش

امروز ۲۵ ثور، روز بزرگداشت از ابوالقاسم فردوسی معمار کاخ بلند زبان پارسی و پاسداشت زبان پارسی دری است. 

فارسی تنها ابزار گفت‌وگو و وسیله افهام و تفهیم نیست، ستون هویت تمدنی میلیون‌ها انسان از خراسان تا بلخ، از سمرقند تا شیراز و از دهلی تا استانبول به شمار می‌رود. 

زبان فارسی در طول بیش از هزار سال، زبان علم، عرفان، شعر، سیاست و فرهنگ بخش بزرگی از آسیا بوده و تا هنوز که هنوز است، یکی از مهم‌ترین زبان‌های فرهنگی جهان محسوب می‌شود.

امروز فارسی در سه کشور ایران، افغانستان و تاجیکستان زبان رسمی است و میلیون‌ها تن در آسیای میانه، هند،  پاکستان، قفقاز با آن سخن می‌گویند. همچنان بر اثر مهاجرت‌های گسترده جهانی، حضور زبان در قاره‌های امریکا و اروپا نیز سبز و پر رنگ شده‌است.

بسیاری از پژوهشگران، فارسی را یکی از تاثیرگذارترین زبان‌های ادبی جهان می‌دانند؛ زبانی که آثارش قرن‌ها در دربارهای هند و عثمانی تدریس می‌شد و شاعران بزرگی از فرهنگ‌های گوناگون در آن شعر سروده‌اند.

اما با وجود این پیشینه درخشان و درخشش امروزی‌اش، زبان فارسی با بحران‌ها و چالش‌های عمیق فرهنگی و سیاسی نیز روبه‌رو است.

فارسی در افغانستان؛ زبانی زیر فشار سیاست

در افغانستان، زبان فارسی یا دری، طی دهه‌های گذشته همواره درگیر منازعات سیاسی و هویتی بوده است. پژوهش‌ها و گزارش‌های متعدد نشان می‌دهد که از دهه ۱۳۴۰ خورشیدی، استفاده رسمی از نام دری به‌جای فارسی بخشی از سیاست فاصله‌گذاری هویتی با حوزه تمدنی فارسی بوده است.  

صرف نظر از گله‌های گذشته، همین امروز، پس از بازگشت طالبان به‌قدرت در سال ۲۰۲۱، نگرانی‌ها درباره وضعیت بد فارسی افزایش یافت. گزارش‌ها نشان می‌دهد که واژه‌های فارسی از تابلوها، نامه‌های اداری و حتا از گفتار روزمره کارمندان دولتی حذف شده و واژه‌های پشتو جایگزین شده‌اند. همچنان محدودیت‌هایی در دانشگاه‌ها و نهادهای آموزشی برای استفاده از برخی واژگان فارسی اعمال شده است.  

بسیاری از نویسندگان و پژوهشگران افغانستان معتقدند که فارسی در این کشور فقط یک زبان نیست، ستون پیوند تاریخی قوم‌ها و حافظه تمدنی منطقه است. مقاله‌های علمی منتشرشده درباره فارسی‌ستیزی در افغانستان نیز تاکید می‌کنند که این زبان در یک قرن اخیر بارها هدف سیاست‌های هویتی قرار گرفته است.  

آسیای میانه؛ زخمی که خط سیریلیک بر پیکر فارسی گذاشت

در آسیای میانه، به‌ویژه در تاجیکستان، زبان فارسی پس از تسلط اتحاد جماهیر شوروی دچار دگرگونی بزرگی شد. حکومت شوروی برای بریدن پیوند فرهنگی تاجیکان با جهان فارسی، رسم‌الخط فارسی را حذف و خط سیریلیک روسی را جایگزین آن کرد. این تغییر تنها یک تحول نوشتاری نبود؛ تلاش سیاسی برای جدا کردن حافظه فرهنگی مردم آسیای میانه از میراث مشترک فارسی به شمار می‌رفت.

نتیجه این سیاست این بود که نسل‌های جدید تاجیکان به‌تدریج از خواندن متون کلاسیک فارسی محروم شدند. بسیاری از آنان دیگر نمی‌توانند آثار اصلی حافظ، سعدی یا مولانا جلال‌الدین بلخی را بدون ترجمه بخوانند. با این حال، فارسی تاجیکی همچنان در تاجیکستان زنده است و تلاش‌هایی برای بازگشت تدریجی به خط فارسی در میان روشنفکران آن کشور دیده می‌شود.

ایران؛ هجوم آرام واژه‌های بیگانه

در ایران نیز زبان فارسی با تهدیدی متفاوت روبه‌رو است؛ تهدیدی که نه از مسیر حذف سیاسی، بلکه از راه نفوذ و هجوم گسترده واژه‌های انگلیسی و فرانسوی وارد می‌شود. امروز هزاران واژه بیگانه در تبلیغات، رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی، تجارت، دانشگاه‌ها و حتا گفت‌وگوهای روزمره جای واژه‌های فارسی را گرفته‌اند.

واژه‌هایی مانند استارتاپ، مارکتینگ، اپلیکیشن، پروژه، دیزاین، پرفورمنس‌، مرسی، اوکی، و صدها اصطلاح دیگر، به‌صورت گسترده وارد زبان روزمره شده‌است. بسیاری از زبان‌شناسان هشدار می‌دهند که ادامه این روند می‌تواند به فرسایش تدریجی ظرفیت واژه‌سازی فارسی منجر شود.

با این حال، تاریخ فارسی نشان داده که این زبان همواره توانایی جذب و بومی‌سازی واژگان را داشته است. فارسی در طول تاریخ از عربی، ترکی، مغولی، فرانسوی و انگلیسی تاثیر پذیرفته، اما هر بار توانسته ساختار اصلی خود را حفظ کند و واژگان بیگانه را در قالب هویت خود هضم کند.

فردوسی و پاسداران بزرگ زبان فارسی

اگر امروز زبان فارسی همچنان زنده است، بخش بزرگی از این بقا را مدیون شاعرانی است که آن را به اوج رساندند.

ابوالقاسم فردوسی

فردوسی را می‌توان بزرگ‌ترین پاسدار زبان فارسی دانست. او با سرودن شاهنامه در زمانی که زبان عربی بر بسیاری از عرصه‌های فرهنگی غلبه یافته بود، روح تازه‌ای در فارسی دمید. شاهنامه تنها یک اثر ادبی، بل سند هویت تاریخی و فرهنگی فارسی‌زبانان جهان است.

سعدی

سعدی زبان فارسی را به زبان اخلاق، حکمت و زندگی روزمره تبدیل کرد. گلستان و بوستان او هنوز پس از قرن‌ها جزو روان‌ترین و زنده‌ترین متون فارسی هستند. نثر سعدی الگویی ماندگار برای نویسندگان فارسی‌زبان باقی مانده است.

حافظ

حافظ، فارسی را به اوج موسیقی و ظرافت رساند. غزل‌های او  در جهان فارسی و در ادبیات جهانی بی‌نهایت تاثیرگذار بوده است. بسیاری از شرق‌شناسان اروپایی، حافظ را از بزرگ‌ترین شاعران تاریخ بشر می‌دانند.

مولانا جلال‌الدین بلخی

مولانا، زبان فارسی را جهانی کرد. آثار او امروز در اروپا و امریکا نیز میلیون‌ها خواننده دارد. مثنوی معنوی یکی از بزرگ‌ترین آثار عرفانی جهان است و نشان می‌دهد که فارسی توانایی بیان عمیق‌ترین مفاهیم انسانی را دارد.

جان گپ

امروز زبان فارسی در بخش‌های مختلف جهان زیر فشار سیاست، تغییرات فرهنگی، جهانی‌شدن و هجوم واژه‌های بیگانه قرار دارد. در افغانستان با محدودیت‌های سیاسی مواجه است، در آسیای میانه زخم تغییر خط را بر تن دارد و در ایران با سیل واژه‌های انگلیسی و فرانسوی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

اما تاریخ نشان داده که فارسی تنها یک زبان نیست، یک تمدن است. زبانی که هزار سال شعر، اندیشه، عرفان و فرهنگ را در خود حمل کرده، به آسانی از میان نمی‌رود. هرچند امروز دیگر چهره‌ای مانند فردوسی حضور ندارد، اما این زبان ریشه در تمدنی هفت‌هزار ساله دارد و در خون و رنگ گویندگانش جریان یافته است. باور دارم که زبان فارسی از دل این بحران‌ها و تهاجم‌ها نیز سالم بیرون خواهد شد و همچنان زبان شعر، فرهنگ و هویت میلیون‌ها انسان باقی خواهد ماند.