سیاسی

چه چیزهایی تصور ما از خدا را می‌سازند؟

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 20 اسد 1405
نویسنده: مهرزاد عظیمی

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 43

---

خش دوم

خدا در ذهن ما چگونه شکل می‌گیرد؟ انسان هرگز با ذات خداوند به گونه‌ای بی‌واسطه رویارو نمی‌شود؛ آنچه در ذهن او نقش می‌بندد، برداشتی است که از خدا دارد. از همین رو، هرگاه کسی دربارهٔ خدا سخن می‌گوید، در حقیقت از فهم، دریافت و تصویر ذهنی خویش سخن می‌گوید، نه لزوماً از حقیقت خدا آن‌گونه که هست. هر سخن دربارهٔ خدا، تا اندازه‌ای بازتاب تجربه‌ها، اندیشه‌ها، احساس‌ها و زیست فردی گوینده است.

از همین جا این پرسش بنیادین پدید می‌آید: چه چیزهایی این تصویر ذهنی را می‌سازند؟ چرا دو انسان مؤمن، با آن‌که به یک خدا ایمان دارند، گاه تصویرهایی کاملاً متفاوت از او در ذهن دارند؟ پاسخ این پرسش را باید در مجموعه‌ای از عامل‌های روانی، اجتماعی، فرهنگی و زیستی جست‌وجو کرد.

 ۱. تجربه‌های شخصی

یکی از بنیادی‌ترین عامل‌هایی که بر چگونگی تصویر خدا در ذهن انسان اثر می‌گذارد، تجربه‌های شخصی اوست. انسان خدا را تنها از راه آموزه‌های دینی نمی‌شناسد، بلکه او را در آیینهٔ زندگی خویش نیز می‌بیند.

در میان همهٔ تجربه‌های فردی، رنج، ناکامی، بحران، بیماری، سوگ و شکست، نقشی برجسته در دگرگونی تصور انسان از خدا دارند. این تجربه‌ها بسیاری از باورهای پیشین را به چالش می‌کشند و گاه انسان را به بازاندیشی در ایمان خود وامی‌دارند.

برای نمونه، بیماری سخت ممکن است کسی را به نیایش و پناه بردن به خدا بکشاند. اگر در آن تجربه، آرامش و امید بیابد، خدا را نزدیک، مهربان و پشتیبان خواهد دید؛ اما اگر احساس کند نیایشش بی‌پاسخ مانده است، شاید عدالت، مهر یا حتی حضور خدا را به پرسش بکشد.

کسی که عزیزی را از دست داده است، ممکن است از خود بپرسد: «چرا خدا اجازه داد چنین رخدادی روی دهد؟» یا «اگر خدا مهربان است، این همه رنج در جهان چرا وجود دارد؟» چنین پرسش‌هایی گاه به بحران ایمان می‌انجامد و تصویر پیشین انسان از خدا را دگرگون می‌کند. در این حالت، خدا ممکن است موجودی دور، خاموش یا بی‌اعتنا به رنج آدمی پنداشته شود.

البته تنها رنج نیست که این تصویر را می‌سازد. کامیابی، عشق، آرامش، بخشایش و تجربه‌های خوشایند نیز می‌توانند خدا را در ذهن انسان به چهره‌ای مهربان، پشتیبان و امیدبخش بدل کنند.

همچنین، دوران کودکی و فضای خانواده نقشی ژرف در شکل‌گیری این تصویر دارند. کودکی که در محیطی آکنده از مهر، امنیت و آرامش پرورش یافته است، غالباً خدایی مهربان و پناه‌بخش را تصور می‌کند؛ در حالی که کودکی که با خشونت، تحقیر، فقر یا بی‌ثباتی بزرگ شده است، ممکن است خدایی سخت‌گیر، تنبیه‌گر یا دور از دسترس را در ذهن خود بسازد.

۲. ساختار روان‌شناختی

ساختار روانی هر انسان نیز در شکل‌گیری تصور او از خدا نقشی تعیین‌کننده دارد.

برای نمونه، «سبک دلبستگی» افراد می‌تواند بر برداشت آنان از خدا اثر بگذارد.

کسانی که «دلبستگی ایمن» دارند، معمولاً خدا را موجودی مهربان، پشتیبان و شایستهٔ اعتماد می‌دانند.

 کسانی که «دلبستگی اضطرابی» دارند، بیشتر خدا را تنبیه‌گر یا پیش‌بینی‌ناپذیر می‌بینند و همواره نگران خشنودی یا خشم او هستند.

افرادی که «دلبستگی اجتنابی»دارند، خدا را دور، خاموش، سرد یا دست‌نیافتنی تصور می‌کنند.

همچنین، کسی که نیاز فراوانی به امنیت و کنترل دارد، خدا را قدرتی می‌بیند که می‌تواند آشوب زندگی را سامان دهد و آرامش ببخشد.

شیوهٔ اندیشیدن نیز در این میان اثرگذار است. انسان‌هایی که ذهنی انتزاعی دارند، خدا را حقیقتی فراگیر، غیرشخصی و فراتر از صورت‌های انسانی می‌دانند؛ اما کسانی که بیشتر عینی می‌اندیشند، خدا را به چهرهٔ پدری مهربان، فرمانروایی دادگر یا داوری کیفر‌دهنده تصور می‌کنند.

احساس‌هایی چون گناه، شرم، امید، شادی یا ترس نیز در این تصویر نقش دارند. کسی که همواره احساس گناه می‌کند، ممکن است خدا را بیشتر به صورت داوری سخت‌گیر ببیند که پیوسته در کمین لغزش‌های اوست.

افزون بر این، با رشد روانی و افزایش پختگی ذهنی، برداشت انسان از خدا نیز دگرگون می‌شود. ویژگی‌های شخصیتی نیز بی‌تأثیر نیستند؛ افرادی که ذهنی گشوده و شخصیتی استوار دارند، معمولاً تصویری ژرف‌تر، پیچیده‌تر و انعطاف‌پذیرتر از خدا ارائه می‌کنند.

 ۳. عامل‌های فرهنگی و اجتماعی

هیچ انسانی بیرون از جامعه و فرهنگ خود نمی‌اندیشد. از همین رو، تصویر خدا نیز همواره زیر تأثیر محیط اجتماعی و فرهنگی شکل می‌گیرد.

جایگاه اقتصادی، طبقهٔ اجتماعی، میزان آموزش، ساختار قدرت، رابطهٔ حکومت با دین، تجربهٔ جنگ، انقلاب، مهاجرت، بیماری‌های فراگیر و بحران‌های همگانی، همگی می‌توانند برداشت انسان از خدا را دگرگون سازند.

برای نمونه، در روزگار انقلاب‌ها، بسیاری خدا را نیرویی انقلابی، دادخواه و ستم‌ستیز می‌بینند؛ خدایی که در کنار محرومان ایستاده و با بیدادگران در ستیز است. در چنین دوره‌هایی، خدا بیش از آن‌که تنها موضوع عبادت باشد، الهام‌بخش دگرگونی اجتماعی نیز به شمار می‌آید.

از سوی دیگر، دگرگونی نهاد دین، افزایش آموزش، گسترش رسانه‌ها، جهانی‌شدن، دگرگونی جایگاه زنان، رشد دانش تجربی، گسترش سکولاریسم، ارتباط با فرهنگ‌ها و دین‌های دیگر و تقویت فردگرایی، همگی سبب می‌شوند که تصویر انسان از خدا پیوسته دگرگون، گسترده یا بازسازی شود.

۴. خدا در پرتو رشد اخلاقی

بر پایهٔ نظریهٔ «لارنس کولبرگ»، رشد اخلاقی انسان از مرحله‌های ساده به مرحله‌های پیچیده‌تر پیش می‌رود و این روند، بر تصویر او از خدا نیز اثر می‌گذارد.

در مرحلهٔ نخست، که اخلاق بر پایهٔ ترس از کیفر و امید به پاداش استوار است، خدا بیشتر به صورت فرمانروایی نیرومند و کیفر‌دهنده تصور می‌شود. در این نگاه، پرهیز از بدی بیشتر از بیم دوزخ یا امید به بهشت سرچشمه می‌گیرد.

در مرحلهٔ دوم، که اخلاق بر پاسداری از هنجارهای اجتماعی و قانون استوار است، خدا نگهبان نظم، قانون و ارزش‌های جامعه دانسته می‌شود و دینداری بیشتر رنگ وظیفه و پای‌بندی به سنت می‌یابد.

در مرحلهٔ سوم، که اخلاق بر عدالت، کرامت انسانی و ارزش‌های جهان‌شمول استوار می‌شود، خدا نیز سرچشمهٔ عدالت، مهر، آزادی و حرمت انسان دانسته می‌شود؛ حقیقتی که فراتر از قانون‌ها و قراردادهای اجتماعی قرار دارد.

۵. خدا در آیینهٔ نیازهای انسان

نیازهای انسان نیز در چگونگی تصور او از خدا نقشی انکارناپذیر دارند.

«آبراهام مازلو» نیازهای انسان را در چند مرتبه دسته‌بندی کرده است و هر مرتبه می‌تواند تصویری ویژه از خدا پدید آورد.

در نیازهای زیستی، خدا بیشتر روزی‌رسان و برآورندهٔ نیازهای نخستین مانند خوراک و آب است.

در نیاز به امنیت، خدا پناهگاه، نگهبان و مایهٔ آرامش شمرده می‌شود.

در نیاز به عشق و تعلق، خدا سرچشمهٔ مهر، محبت و پیوند عاطفی است.

در نیاز به احترام و عزت نفس، خدا کسی است که به انسان ارزش، کرامت و منزلت می‌بخشد.

و سرانجام، در نیاز به خودشکوفایی، خدا حقیقتی ژرف و معنوی است که انسان را در راه شکوفایی استعدادها و رسیدن به کمال یاری می‌کند.

جمع‌بندی

بررسی این عامل‌ها نشان می‌دهد که تصویر انسان از خدا، تنها زادهٔ استدلال‌های فلسفی یا آموزه‌های دینی نیست؛ بلکه آمیزه‌ای از تجربه‌های فردی، ساختار روانی، شرایط فرهنگی و اجتماعی، رشد اخلاقی و نیازهای وجودی اوست. از همین رو، تفاوت تصویر مؤمنان از خدا، بیش از آن‌که از تفاوت در ذات خدا سرچشمه بگیرد، بازتاب تفاوت در جهان درونی و بیرونی خود آنان است.