سیاسی

خضر اگر آب حیات آرد، نمی‌نوشم به زور!

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 3 سنبله 1405
نویسنده: شفیع‌الله شهزاد عزیزی

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 89

---

عنوان یاداشت من، سخنی است که شهید فرمانده حسیب پنجشیری در صفحه‌ی شخصی خود منتشر کرده است؛ جمله‌ای کوتاه، اما برخوردار از معنایی عمیق درباره‌ی آزادی، اختیار، کرامت انسانی و ایستادگی در برابر تحمیل.

«آب حیات» در فرهنگ و ادبیات فارسی، نماد زندگی جاودانه است؛ همان چشمه‌ی افسانه‌ای که در روایت‌های کهن با نام خضر پیوند خورده و آرزوی دیرینه‌ی انسان برای دستیابی به جاودانگی را نمایندگی می‌کند. اما در این سخن، مسئله‌ی اصلی جاودانگی نیست؛ مسئله آن است که هیچ نعمتی، حتی آب حیات، اگر با زور و اجبار همراه شود، نمی‌تواند جای اختیار و آزادی انسان را بگیرد.

در حقیقت، این جمله بر یک اصل بنیادین انسانی تأکید دارد: انسان تنها برای زنده ماندن زندگی نمی‌کند؛ بلکه می‌خواهد آزادانه زندگی کند، انتخاب کند، بیندیشد، تصمیم بگیرد و کرامت خویش را حفظ کند.

زندگی بدون اختیار، اگرچه از نظر جسمانی ادامه‌ی حیات است، اما از منظر انسانی نمی‌تواند معنای کامل زندگی را داشته باشد. انسانی که حق انتخاب خود را از دست داده باشد، ممکن است زنده باشد، اما بخشی اساسی از حقیقت وجود انسانی او در معرض سلب قرار گرفته است.

از همین‌جاست که سخن شهید فرمانده حسیب پنجشیری از یک جمله‌ی شخصی فراتر می‌رود و به یک پرسش بزرگ انسانی تبدیل می‌شود:

آیا انسان حاضر است برای زنده ماندن، آزادی و کرامت خود را معامله کند؟

پاسخ تاریخ آزادگان به این پرسش، روشن است: زندگی، زمانی ارزشمند است که با عزت و اختیار همراه باشد.

حضرت علی(ع) می‌فرماید:

«وَلا تَکُن عَبدَ غَیرِکَ وَقَد جَعَلَکَ اللَّهُ حُرّاً»

«بنده‌ی دیگری مباش، در حالی که خداوند تو را آزاد آفریده است.»

این سخن، آزادی را با کرامت ذاتی انسان پیوند می‌دهد؛ کرامتی که نباید به وسیله‌ی زور، اجبار و سلطه از انسان گرفته شود.

در فرهنگ و ادبیات فارسی نیز آزادگی مفهومی ریشه‌دار است. فردوسی بزرگ در شاهنامه بارها بر خرد، داد، مردانگی و پرهیز از بیداد تأکید می‌کند. در جهان شاهنامه، زندگی همراه با ننگ و بندگی، ارزش زندگی آزاد را ندارد. چنان‌که از زبان پهلوانان شاهنامه می‌خوانیم:

مرا مرگ بهتر از آن زندگی

که سالار باشم کنم بندگی

این نگاه، تنها یک مفهوم حماسی نیست؛ بلکه بیانگر یک اصل اخلاقی است: کرامت انسان نمی‌تواند قربانی مصلحت و ترس شود.

سعدی نیز در آثار خود بارها بر عدالت و پرهیز از ستم تأکید کرده است. در نگاه او، قدرت زمانی ارزشمند است که با داد همراه باشد و فرمانروایی بدون عدالت، سرانجام به بی‌ثباتی و تباهی می‌انجامد.

و مولانا در مثنوی بر این نکته انگشت نهاد که هرچه با زور و اجبار حاصل آید، دوامی ندارد و سرانجام، باد ویرانگر روزگار آن را بر باد میدهد.

در ادبیات معاصر نیز شاعرانی چون فرخی یزدی، آزادی را یکی از والاترین آرمان‌های انسانی می‌دانستند. در این سنت ادبی، آزادی چیزی نیست که بتوان آن را با وعده‌ی آسایش یا امنیت جایگزین کرد؛ آزادی، بخشی از شأن و شخصیت انسان است.

این اندیشه تنها به فرهنگ ما محدود نیست. تاریخ جهان نیز سرشار از انسان‌هایی است که در برابر سلطه و تحمیل ایستاده‌اند. از مبارزات ضد استعمار گرفته تا جنبش‌های حقوق مدنی، همواره انسان‌هایی وجود داشته‌اند که حاضر نشده‌اند اختیار و کرامت خود را با آسایش، امنیت یا وعده‌های قدرت معامله کنند.

مهاتما گاندی بر مقاومت در برابر اجبار و سلطه، بر پایه‌ی حقیقت و اراده‌ی اخلاقی تأکید داشت وچه زیبا فرمود:

 «هیچ انسانی را نمیتوان با زور وادار به پذیرشِ حقیقت کرد. حقیقت را باید با عشق نشان داد، نه با شمشیر»

 نلسون ماندلا، آن مبارز آفریقایی، پس از آزادی از ۲۷ سال زندان اعلام کرد: «من آزاد نیستم تا وقتی که آخرین انسان این کره‌ی خاکی، هنوز در بند زوردیگری نفس میکشد.»

جان لاک، پدر لیبرالیسم مدرن، مینویسد: «هر سلطه‌ی که بر پایه‌ی زور باشد، نامشروع است، زیرا انسانها را از عقل و اختیار خویش جدا میکند»

 پاتریک هنری نیز در یکی از مشهورترین سخنرانی‌های تاریخ آزادی‌خواهی، این مفهوم را با عبارت معروف خود فشرده کرد:

«آزادی را به من بدهید، یا مرگ را.»

هرچند شرایط تاریخی و سیاسی این شخصیت‌ها با افغانستان امروز متفاوت است، اما در اندیشه‌ی همه‌ی آنان یک اصل مشترک دیده می‌شود: زور می‌تواند اطاعت ایجاد کند، اما الزاماً باور، رضایت و مشروعیت ایجاد نمی‌کند.

از همین منظر، سخن شهید فرمانده حسیب پنجشیری را می‌توان بازتاب یک اندیشه‌ی دیرپا دانست؛ اندیشه‌ای که می‌گوید زندگی ارزشمند، زندگی همراه با اختیار و کرامت است.

«زور»؛ واژه‌ای که معنای جمله را آشکار می‌کند

شاید مهم‌ترین واژه در این سخن، «زور» باشد.

زور در اینجا تنها به معنای قدرت نظامی نیست؛ بلکه می‌تواند نماد هر نوع تحمیل اراده، سلب اختیار، خاموش کردن صدای مخالف، محروم کردن انسان از حق انتخاب و تحمیل سرنوشت از سوی دیگری باشد.

زور می‌تواند جسم انسان را محدود کند، اما نمی‌تواند به آسانی اندیشه را تسخیر کند.

می‌توان صدایی را خاموش کرد، اما نمی‌توان حقیقت را برای همیشه خاموش ساخت.

می‌توان انسان را به پذیرش ظاهری وادار کرد، اما نمی‌توان رضایت قلبی و باور او را با اجبار ایجاد کرد.

به همین دلیل، جمله‌ی شهید فرمانده حسیب پنجشیری در اصل درباره‌ی ارزش اختیار انسان در برابر تحمیل است.

آب حیات، اگر با اختیار پذیرفته شود، نماد زندگی و نعمت است؛ اما اگر با اجبار بر انسان تحمیل شود، دیگر مسئله فقط زندگی نیست؛ مسئله، کرامت و آزادی انسان است.

تاریخ افغانستان/خراسان نیز بارها نشان داده است که تحمیل اراده بر یک ملت، الزاماً به معنای تسخیر اندیشه و وجدان آن ملت نیست.

این سرزمین در تاریخ معاصر خود دوره‌های طولانی جنگ، اشغال، استبداد و بحران را تجربه کرده است؛ از مداخلات قدرت‌های خارجی گرفته تا جنگ‌های داخلی و فروپاشی‌های سیاسی. نسل‌های مختلف مردم افغانستان/خراسان هزینه‌های سنگینی برای این تحولات پرداخته‌اند.

اما در کنار این همه رنج، خواست آزادی، استقلال، هویت و کرامت انسانی نیز همواره حضور داشته است.

هندوکش در حافظه‌ی تاریخی این سرزمین تنها یک رشته‌کوه نیست؛ جغرافیایی است که در روایت‌های تاریخی افغانستان/خراسان با دشواری، استواری و پایداری پیوند خورده است. اما ارزش واقعی این سرزمین نه در کوه‌های آن، بلکه در انسان‌هایی است که حق تعیین سرنوشت و حفظ کرامت خود را مطالبه می‌کنند.

با این حال، سخن از آزادی زمانی ارزشمند است که آزادی برای همه باشد. آزادی نمی‌تواند بهانه‌ای برای تحقیر انسان دیگری، نفی حقوق دیگران یا جایگزین شدن یک سلطه با سلطه‌ای دیگر شود.

مقاومت در برابر سلطه زمانی معنای اخلاقی پیدا می‌کند که خود به سلطه تبدیل نشود و کرامت انسان، فارغ از قوم، زبان، مذهب، جنسیت و گرایش سیاسی، محترم شمرده شود.

سخن شهید فرمانده حسیب پنجشیری در نهایت ما را با یک انتخاب بنیادین روبه‌رو می‌کند:

آیا انسان فقط باید زنده بماند، یا حق دارد آزاد و با کرامت زندگی کند؟

اگر امنیت به بهای خاموشی وجدان باشد، آیا هنوز امنیت است؟

اگر رفاه به بهای از دست دادن اختیار باشد، آیا هنوز نعمت است؟

اگر حیات به بهای بندگی باشد، آیا هنوز همان «حیات» مطلوب انسان است؟

آب حیات، در معنای ظاهری خود، جاودانگی می‌بخشد؛ اما سخن شهید فرمانده حسیب پنجشیری یادآوری می‌کند که جاودانگی بدون آزادی، ارزش مطلق ندارد.

انسان آزاد می‌خواهد زنده باشد، اما با عزت.

می‌خواهد امنیت داشته باشد، اما بدون تحقیر.

می‌خواهد آینده داشته باشد، اما با حق انتخاب.

می‌خواهد زندگی کند، اما نه به بهای از دست دادن کرامت انسانی خود.

سخن آخر

شهید فرمانده حسیب پنجشیری با جمله‌ی:

«خضر اگر آب حیات آرد، نمی‌نوشم به زور!»

در حقیقت، مسئله‌ای فراتر از یک زندگی شخصی را پیش روی ما قرار داده است؛ مسئله‌ی نسبت میان حیات و آزادی، قدرت و کرامت، سلطه و اختیار.

این جمله یادآوری می‌کند که انسان را نمی‌توان تنها با معیار زنده ماندن سنجید. انسان، موجودی دارای اراده و کرامت است و زندگی انسانی هنگامی معنا پیدا می‌کند که حق انتخاب و اختیار در آن محفوظ باشد.

در جهانی که هنوز زور، جنگ، استبداد و تحمیل در بخش‌هایی از آن حضور دارد، این پیام همچنان قابل تأمل است:

زور می‌تواند انسان را وادار به سکوت کند، اما نمی‌تواند الزاماً رضایت او را به دست آورد.

قدرت می‌تواند جسم را محدود کند، اما برای تسخیر وجدان و اندیشه کافی نیست.

و زندگی بدون کرامت، هرچند ادامه‌ی نفس باشد، تمام معنای زندگی نیست.

از این رو، سخن شهید فرمانده حسیب پنجشیری را می‌توان چنین تعبیر کرد:

«حتی اگر آب حیات در دسترس باشد، اگر نوشیدن آن با زور و سلب اختیار همراه شود، آن را نمی‌پذیریم.»

این، سخنی درباره‌ی آزادی است؛ سخنی درباره‌ی کرامت انسان؛ و یادآوری این حقیقت که هیچ قدرتی نباید حق انتخاب و اراده‌ی انسان را ملک شخصی خود بداند.

و شاید بتوان تمام معنای این سخن را در یک جمله خلاصه کرد:

انسان آزاده فقط خواهان زنده ماندن نیست؛ خواهان زندگی با کرامت، اختیار و آزادی است.

«خضر اگر آب حیات آرد، نمی‌نوشم به زور!»

روح فرمانده شاد، یاد وخاطره اش همیشه ماندگار