سیاسی

بررسی جایگاه حقوقی و اجتماعی زنان در افغانستان

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 8 سنبله 1405
نویسنده: بشیربیغم، فعال سیاسی

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 60

---

افغانستان کشوری‌است با تنوع قومی، فرهنگی، جغرافیایی و همین تنوع، شیوه‌های زندگی و تجربه‌ی اجتماعی زنان را در مناطق مختلف کشور متفاوت ساخته است. با این حال، وضعیت زنان در افغانستان همواره یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین مسائل اجتماعی، فرهنگی و حقوقی این کشور بوده است.

زنان افغانستان در دوره‌های مختلف تاریخی، با وجود تفاوت‌های قومی، جغرافیایی، فرهنگی و طبقاتی، با اشکال گوناگونی از تبعیض، محدودیت و محرومیت روبه‌رو بوده‌اند. اگرچه آموزه‌های اسلامی بر کرامت انسانی و ارزش وجودی زن و مرد تأکید دارند، اما در بسیاری از موارد، برداشت‌های سنتی، ساختارهای مردسالار و عرف‌های حاکم بر جامعه، زمینه‌ساز محدودیت و محرومیت زنان شده‌اند.

در بسیاری از ساختارهای اجتماعی افغانستان، زنان با محدودیت‌هایی در زمینه‌ی آموزش، اشتغال، مشارکت سیاسی، استقلال اقتصادی، انتخاب همسر و دسترسی به عدالت مواجه بوده‌اند. این محدودیت‌ها تنها ناشی از یک عامل مشخص نیست، بلکه محصول تعامل پیچیده‌ی سنت، فرهنگ، ساختارهای مردسالار و برداشت‌های خاص از دین است.

در بسیاری از موارد، زن در گفتار، ادبیات و فرهنگ مورد ستایش قرار گرفته است؛ اما این ستایش الزاماً به معنای برخورداری او از حقوق برابر و فرصت‌های اجتماعی نبوده است. از مادر، همسر و معشوقه در ادبیات و فرهنگ ستایش فراوان شده، اما در عرصه‌ی عمل، بسیاری از زنان از حقوق اساسی انسانی، اجتماعی و اقتصادی خود محروم مانده‌اند.

۱. زن در ساختار سنتی جامعه‌ی افغانستان

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جامعه‌ی سنتی افغانستان، حاکمیت گسترده‌ی ساختار مردسالار است. در چنین ساختاری، مردان نقش اصلی را در تصمیم‌گیری‌های خانوادگی، اجتماعی و سیاسی بر عهده دارند و زنان غالباً در موقعیت تابع قرار می‌گیرند. در طول تاریخ، بخش عمده‌ای از تصمیم‌گیری‌های اجتماعی و حقوقی توسط مردان انجام شده است. مردان در بسیاری از موارد قانون‌گذار، تصمیم‌گیرنده، داور و مجری بوده‌اند؛ در حالی که زنان سهم محدودی در این فرآیندها داشته‌اند. این وضعیت سبب شده است که نگاه جامعه به زن، در بسیاری از موارد، نه بر اساس شخصیت مستقل انسانی او، بلکه بر پایه‌ی رابطه‌ی او با مرد تعریف شود؛ یعنی زن بیشتر به‌عنوان مادر، همسر، دختر یا خواهر شناخته شود، نه به‌عنوان انسانی مستقل و برخوردار از حقوق، اختیار و قدرت تصمیم‌گیری.

۲. تنوع وضعیت زنان در افغانستان

افغانستان به دلیل تنوع قومی، فرهنگی و جغرافیایی، دارای الگوهای متفاوتی از زندگی زنان است. وضعیت زنان شهری با زنان روستایی، زنان کوچی و زنانی که در مناطق دورافتاده زندگی می‌کنند، یکسان نیست.

در برخی دوره‌های تاریخی، زنان شهری توانسته‌اند در ادارات دولتی، نهادهای آموزشی، رسانه‌ها و عرصه‌های سیاسی حضور فعال داشته باشند. شماری از زنان نیز به مقام‌های بلند دولتی، وزارت و نمایندگی پارلمان دست یافته‌اند. در مقابل، بسیاری از زنان روستایی عمدتاً در فعالیت‌های کشاورزی، دامداری و امور خانوادگی نقش داشته‌اند، بدون آن‌که کار و فعالیت آنان به‌صورت رسمی مورد شناسایی و حمایت قرار گیرد. همچنین زنان شاغل در کارگاه‌های قالیبافی، زنان کوچی و زنانی که در مناطق دور از خدمات صحی و آموزشی زندگی می‌کنند، با مشکلات و محرومیت‌های ویژه‌ای روبه‌رو بوده‌اند. شماری از زنان نیز از حق آموزش، انتخاب همسر، مشارکت اجتماعی و دسترسی به خدمات حقوقی محروم مانده‌اند. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که نمی‌توان وضعیت زنان افغانستان را یکسان و یکنواخت دانست؛ زیرا شرایط زندگی زنان به محل زندگی، وضعیت اقتصادی، سطح آموزش، ساختار خانواده و محیط فرهنگی آنان وابسته است.

۳. سنت‌ها و اشکال خشونت علیه زنان

برخی سنت‌ها و عرف‌های اجتماعی در افغانستان، زمینه‌ساز نقض حقوق زنان شده‌اند. ازدواج اجباری، ازدواج در سنین پایین، استفاده از زنان برای حل منازعات خانوادگی و قومی، خشونت خانوادگی و محرومیت از حق انتخاب، از جمله مواردی هستند که در بخش‌هایی از جامعه مشاهده شده‌اند. یکی از نمونه‌های قابل بحث، استفاده از زنان به‌عنوان وسیله‌ای برای حل اختلافات میان خانواده‌ها یا گروه‌هاست. در چنین مواردی، زن نه به‌عنوان یک انسان مستقل و صاحب حق، بلکه به‌عنوان ابزاری برای پایان دادن به منازعات مورد استفاده قرار می‌گیرد.

همچنین، چندهمسری در برخی بخش‌های جامعه رواج داشته و گاهی به‌عنوان نشانه‌ای از قدرت، ثروت یا موقعیت اجتماعی مرد تلقی شده است. چنین وضعیتی می‌تواند پیامدهای اجتماعی، روانی و اقتصادی قابل توجهی برای زنان و ساختار خانواده داشته باشد.

۴. زن و مفهوم «ناموس» در فرهنگ افغانستان

یکی از مهم‌ترین مفاهیم فرهنگی مرتبط با زنان در افغانستان، مفهوم «ناموس» است. در بسیاری از موارد، شرافت، غیرت، تعصب و جایگاه اجتماعی مرد با رفتار و وضعیت زنان خانواده سنجیده می‌شود.

به بیان دیگر، زن گاهی به معیار سنجش هویت و منزلت مرد تبدیل می‌شود. این نگرش سبب می‌شود که رفتار، پوشش، حضور اجتماعی و انتخاب‌های زنان تحت کنترل شدید خانواده و جامعه قرار گیرد.

در چنین ساختاری، زن به‌جای آن‌که صاحب اختیار زندگی و تصمیم‌های شخصی خود باشد، ممکن است به‌عنوان حامل حیثیت و شرافت خانواده تلقی شود. این مسئله می‌تواند آزادی‌های فردی و اجتماعی زنان را محدود کند و زمینه‌ی اعمال کنترل و خشونت را افزایش دهد.

۵. جایگاه زن در آموزه‌های اسلامی

برای بررسی وضعیت زنان در افغانستان، ضروری است میان آموزه‌های اسلامی و سنت‌های فرهنگی تفاوت قائل شویم. بسیاری از محدودیت‌هایی که زنان با آن روبه‌رو هستند، لزوماً ریشه‌ی مستقیم در آموزه‌های اصلی اسلام ندارند، بلکه ممکن است محصول عرف، سنت و برداشت‌های تاریخی و اجتماعی از دین باشند.

در قرآن کریم، زن و مرد هر دو دارای کرامت انسانی معرفی شده‌اند و معیار برتری انسان‌ها تقوا دانسته شده است، نه جنسیت. همچنین در زمینه‌ی مسئولیت‌های دینی و پاداش اخروی، زن و مرد هر دو به‌عنوان انسان‌هایی دارای مسئولیت فردی شناخته شده‌اند. بنابراین، نمی‌توان همه‌ی اشکال تبعیض و محدودیت علیه زنان را به اسلام نسبت داد. ضروری است میان اصول دینی، برداشت‌های فقهی، تفسیرهای تاریخی و عرف‌های فرهنگی تفاوت روشنی ایجاد شود.

۶. عوامل مؤثر بر تداوم نابرابری زنان

تداوم مشکلات و نابرابری‌های زنان در افغانستان را می‌توان ناشی از مجموعه‌ای از عوامل دانست:

ساختار مردسالار جامعه: تمرکز قدرت و تصمیم‌گیری در دست مردان، نقش زنان را در بسیاری از عرصه‌های اجتماعی محدود کرده است. پایین بودن سطح آموزش: محرومیت از آموزش، زمینه‌ی وابستگی اقتصادی و آسیب‌پذیری اجتماعی زنان را افزایش می‌دهد.

وابستگی اقتصادی: نداشتن استقلال مالی، قدرت تصمیم‌گیری و توانایی زنان برای دفاع از حقوق خود را محدود می‌کند. سنت‌ها و عرف‌های اجتماعی: برخی عرف‌ها و سنت‌های رایج با اصول حقوق انسانی و کرامت زنان سازگاری ندارند. ضعف دسترسی به عدالت: بسیاری از زنان در عمل با دشواری‌هایی برای دسترسی به نهادهای حقوقی و پیگیری حقوق خود مواجه هستند. برداشت‌های نادرست از دین: گاهی سنت‌ها و عرف‌های فرهنگی به نام دین معرفی می‌شوند، در حالی که میان آن‌ها و آموزه‌های اساسی اسلامی تفاوت وجود دارد.

نتیجه‌گیری

وضعیت زنان در افغانستان را نمی‌توان تنها با یک عامل توضیح داد. شرایط تاریخی و اجتماعی زنان در این کشور، محصول مجموعه‌ای از عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و حقوقی است.

ساختار مردسالار، سنت‌های محدودکننده، وابستگی اقتصادی، محرومیت از آموزش و ضعف مشارکت اجتماعی، از جمله عواملی هستند که در ایجاد و تداوم نابرابری جنسیتی نقش داشته‌اند.

از سوی دیگر، بررسی آموزه‌های اسلامی نشان می‌دهد که میان بسیاری از سنت‌های رایج و اصول بنیادین اسلام درباره‌ی کرامت و مسئولیت انسانی زن و مرد تفاوت وجود دارد. از این‌رو، اصلاح وضعیت زنان نیازمند بازنگری در سنت‌های زیان‌بار، گسترش آموزش، تقویت استقلال اقتصادی زنان، افزایش دسترسی آنان به عدالت و ایجاد زمینه‌های گسترده‌تر برای مشارکت اجتماعی است.

بدون حضور فعال و برخورداری زنان از حقوق اساسی انسانی، اجتماعی و اقتصادی، دستیابی به توسعه‌ی پایدار و همه‌جانبه در افغانستان دشوار خواهد بود. جامعه‌ای که نیمی از جمعیت خود را از فرصت‌های آموزشی، اقتصادی و اجتماعی محروم سازد، در حقیقت بخش بزرگی از توانایی، ظرفیت و سرمایه‌ی انسانی خود را نادیده می‌گیرد.