سیاسی

محیی‌الدین مهدی ۷۱ ساله شد؛ از پزشکی تا سیاست و پژوهش

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 10 سنبله 1405
نویسنده: خبرگزاری ثانیه

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 33

---

محیی‌الدین مهدی، زادۀ اول سپتامبر ۱۹۵۵ در ولایت بغلان، پزشک، پژوهشگر تاریخ و زبان، نویسنده و سیاست‌مدار افغانستان است.

او پس از پایان مکتب وارد دانشکدۀ پزشکی دانشگاه کابل شد و در سال ۱۹۷۹ از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شد. پس از ورود نیروهای اتحاد شوروی به افغانستان، به احمدشاه مسعود پیوست و در بخش‌های فرهنگی و اجتماعی با او همکاری کرد.

در سال‌های ۱۹۹۱ و ۱۹۹۳ برای ادامۀ تحصیل به ایالات متحدۀ امریکا رفت و در دانشگاه بوستون در رشتۀ بهداشت عمومی، در مقطع کارشناسی ارشد، تحصیل کرد. پس از بازگشت به افغانستان، از سال ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۶ به‌عنوان معاون وزارت برنامه‌ریزی دولت افغانستان کار کرد.

پس از سقوط کابل به دست طالبان در سال ۱۹۹۶، مهدی به‌عنوان معاون سفارت افغانستان در تاجیکستان تعیین شد و تا پایان دورۀ مقاومت در این سمت باقی ماند. او در همین دوره از سخنگویان جبهۀ مقاومت به رهبری احمدشاه مسعود بود و هم‌زمان در عرصۀ رسانه نیز فعالیت می‌کرد.

مهدی موسس و مدیرمسوول جریدۀ «همبستگی» و از مسوولان مجلۀ «آمو» بود و خبرگزاری «آریا پرس» را نیز بنیان گذاشت.

فعالیت‌های سیاسی و دانشگاهی

پس از سقوط حکومت طالبان در سال ۲۰۰۱، مهدی به افغانستان بازگشت و فعالیت‌های سیاسی، فرهنگی و دانشگاهی خود را از سر گرفت. او به عضویت لویه‌جرگۀ اضطراری و پس از آن به عضویت لویه‌جرگۀ قانون اساسی انتخاب شد.

در فاصله میان این دو لویه‌جرگه، در دانشکدۀ زبان و ادبیات دانشگاه کابل، زبان‌شناسی و تاریخ ادبیات تدریس می‌کرد.

در لویه‌جرگۀ قانون اساسی، مهدی از اعضای هیئت رهبری جناح اصلاح‌طلب بود. این جناح خواستار دسترسی نمایندگان به پیش‌نویس‌های مختلف قانون اساسی و برگزاری رای‌گیری درباره نوع نظام سیاسی کشور بود.

او در جریان بحث‌های لویه‌جرگه، موضوعاتی مانند تمرکززدایی از نظام سیاسی، جایگاه زبان‌های محلی، به‌رسمیت‌شناختن مذهب تشیع و قانون‌مند شدن حضور نیروهای خارجی در افغانستان را مطرح کرد.

مهدی از بنیان‌گذاران و نخستین رییس «شورای متحد ملی افغانستان» نیز بود. او در نشریۀ این شورا دیدگاهی با عنوان «همگرایی منطقه‌ای» مطرح کرد که هدف آن ایجاد سازوکار همکاری نزدیک‌تر میان افغانستان و کشورهای منطقه، به‌ویژه کشورهای آسیای میانه، بود.

در این دیدگاه، با توجه به پیوندهای تاریخی، فرهنگی، دینی و زبانی میان جوامع منطقه، ایجاد مرزهای مشخص اما باز و آسان‌سازی رفت‌وآمد میان کشورهای همسایه پیشنهاد شده بود. الگوی مورد نظر در این طرح از برخی جنبه‌ها به اتحادیۀ اروپا شباهت داشت.

عضویت در مجلس نمایندگان

مهدی از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۸ نمایندۀ ولایت بغلان در مجلس نمایندگان افغانستان بود. بیش از صد سخنرانی او در جلسات مجلس ثبت و منتشر شده است.

بخش مهمی از مواضع او در مجلس به ساختار نظام سیاسی، حقوق اقوام و اقلیت‌های مذهبی، عدالت اجتماعی، سیاست‌های قومی و مسالۀ طالبان مربوط می‌شد. او از منتقدان طالبان و همچنین منتقد سیاست دولت‌های حامد کرزی و اشرف غنی در قبال این گروه بود.

مهدی از طرف‌داران تغییر نظام سیاسی افغانستان از ساختار متمرکز به نظامی غیرمتمرکز، پارلمانی و فدرال است. او در نوشته‌ها و سخنرانی‌های خود، عدالت اجتماعی و توزیع عادلانه قدرت سیاسی میان اقوام را از عوامل مهم ملت‌سازی دانسته است.

او با توجه به تنوع قومی و زبانی افغانستان، بر تامین حقوق گروه‌های مختلف قومی، زبانی و مذهبی تاکید کرده و تمرکززدایی سیاسی را یکی از راه‌های کاهش منازعات داخلی دانسته است.

مهدی همچنین از بی‌طرفی افغانستان در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی دفاع کرده و معتقد است موقعیت جغرافیایی و ساختار اجتماعی کشور ایجاب می‌کند افغانستان با همسایگان و دیگر کشورها روابط صلح‌آمیز داشته باشد.

فعالیت‌های پژوهشی

بخش مهمی از فعالیت‌های پژوهشی مهدی به تاریخ، زبان‌شناسی، زبان فارسی، تاریخ ادبیات، هویت قومی و تاریخ سیاسی افغانستان اختصاص دارد.

او نامزد دریافت درجۀ دکتری در رشتۀ تاریخ از آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان است. رسالۀ دکتری او با عنوان «بلوچ‌ها؛ از مازندران تا بلوچستان» به تاریخ و جغرافیای تاریخی بلوچ‌ها می‌پردازد.

مهدی طی بیش از پنج دهه مجموعه‌ای گسترده از کتاب‌ها، اسناد و آثار تاریخی گردآوری کرده است. کتابخانۀ شخصی او بیش از ۱۲ هزار عنوان کتاب دارد و شامل کتاب‌های چاپی، مجموعه‌های قدیمی، نقشه‌های تاریخی و نسخه‌های خطی است.

موضوعات این مجموعه، تاریخ، ادبیات، فلسفه، هنر، شعر، زبان‌شناسی، فرهنگ‌نامه‌ها، علوم دینی، علوم طبیعی و ریاضیات را دربر می‌گیرد.

دو روز پیش از سقوط کابل به دست طالبان در اوت ۲۰۲۱، مهدی این مجموعه را برای جلوگیری از آسیب احتمالی به مکانی امن منتقل کرد.

آثار

الف) تألیفات

۱. «تبار و زبان مردم هزاره»

۲. «بلوچ‌ها؛ از مازندران تا بلوچستان» ـ رسالۀ دکتری

۳. «پنج رساله در زبان‌شناسی»

۴. «مبادی دستور زبان فارسی دری» ـ کتاب درسی

۵. «حل مناسبات تباری؛ گفتمان ملی افغانستان»

۶. «دود چراغ» ـ مجموعۀ مقالات ادبی، تاریخی و زبان‌شناسی

۷. «آشنایی با تاریخ، زبان و ادبیات انگلیسی آمریکا»

۸. «آشنایی با تاریخ، زبان و ادبیات ملل آفریقا»

۹. «پهلوی فربۀ سیاست» ـ مجموعۀ مقالات سیاسی، زیر چاپ

۱۰. «زمینه‌های رشد زبان فارسی دری تا عصر سامانی»

این کتاب توسط دکتر انظورت ملکزاد به خط کریلیک برگردان و چاپ شده است.

۱۱. «عروض جدید فارسی» ـ کتاب درسی

۱۲. «مبادی زبان‌شناسی» ـ کتاب درسی

۱۳. «نگاهی به تاریخ ادبیات فارسی دری در قرون ۷ و ۸» ـ کتاب درسی

۱۴. «دیورند، دیورند، دیورند»

۱۵. «مسائل پیدایش و گسترش زبان فارسی دری» ـ ۲۰۱۰، دست‌نویس

۱۶. «همگونی‌ها و ناهمگونی‌های زبان‌های پشتو و فارسی دری» ـ ۲۰۱۰

۱۷. «مفهوم نژاد و هویت در روند تکامل انسان»

۱۸. «مرزهای کفر و اسلام نزد آخوند درویزه»

۱۹. «تاریخ هندوستان»

۲۰. «ذکر افغان» ـ دو جلد، کتاب کابل، ۲۰۲۵

۲۱. «تاریخ جعل و جعل تاریخ در افغانستان» ـ مجموعۀ مقالات، کتاب کابل، ۲۰۲۳

این کتاب توسط عماد عابدی به انگلیسی برگردان شده است.

۲۲. «رخنامه» ـ مجموعۀ مقالات

۲۳. «تاریخ ممالک مقبوضۀ افغانستان»

ب) ترجمه و حرف‌نگاری

۱. «دستور زبان باختری»، تألیف سیمز ویلیامز ـ ترجمه از انگلیسی

۲. «اسناد زبان باختری»، تألیف سیمز ویلیامز ـ ترجمه از انگلیسی

۳. «افغانستان از تأسیس تا امروز»، تألیف نظیف شهرانی ـ ترجمه از انگلیسی

۴. «امام اعظم؛ زندگی، آثار و افکار»، تألیف امامعلی رحمان ـ برگردان از خط سیریلیک

۵. «تاریخ مختصر علم ریاضی»، تألیف گ. صابراوف و شیرمحمد وه ـ برگردان از خط سیریلیک

۶. «مجموعۀ اشعار ظاهر احراری» ـ برگردان از خط سیریلیک

۷. «یک روشنگری: معاهدۀ دیورند غیرقانونی است»، نوشتۀ میر آزاد خان بلوچ ـ ترجمه از انگلیسی

۸. «خط دیورند؛ تاریخ، نتایج و آینده»، نوشتۀ توماس بارفیلد ـ ترجمه از انگلیسی

۹. «گویش هزاره‌گی در پارسی افغانستان»، نوشتۀ گ. 

گ. دولینگ ـ کتاب کابل، ۲۰۲۵

ج) ویرایش و تعلیقات

۱. «دستور زبان معاصر دری»، تألیف محمد نسیم نکهت سعیدی

۲. «چگونگی استیلای نظام قبیله‌سالاری»، تألیف جلال‌الدین صدیقی

۳. «درست‌نویسی یا خلاصۀ دستورخط فارسی» ـ 

تلخیص از «دستورخط فارسی»، اثر سلیم نیساری

د) فعالیت‌های رسانه‌ای

۱. مدیرمسوول جریدۀ «شهر»، ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۵ خورشیدی

۲. موسس جریدۀ «همبستگی»، ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۱ خورشیدی، دوشنبه و کابل

۳. موسس و عضو هیئت تحریریۀ مجلۀ «آمو»، ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۰ خورشیدی، دوشنبه و کابل

۴. مدیرمسوول مجلۀ «شورای متحد»، ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۹ خورشیدی

۵. موسس خبرگزاری «آریا پرس»

هـ) آثار در دست تدوین

۱. «تاریخ زبان انگلیسی»، تألیف آلبرت بو و توماس کیبل ـ ترجمه

۲. «دستورنویسی در افغانستان معاصر»

۳. «اقوام هندوایرانی»

۴. «زبان فارسی در دولت‌داری افغانان»

۵. «دانشنامۀ متون کهن فارسی»

۶. «خراسان‌نامه» ـ در هفت جلد

و) مصاحبه‌ها

مجموعه‌ای از مصاحبه‌ها و گفت‌وگوهای مطبوعاتی مهدی در مجلات و وب‌سایت‌های اینترنتی منتشر شده است.