سیاسی

بهای حقیقت‌گویی و مسوولیت خاموش نماندن

خبرگزاری ثانیه | منتشر شده در تاریخ 26 میزان 1405
نویسنده: مهرزاد عظیمی

اشتراک گذاری: فیسبوک | توییتر | واتس‌اپ | لینکدین
بازدیدها: 33

---

در روزگاری که بسیاری از آدم‌ها برای حفظ رابطه‌ها، خشنودی دیگران یا نگه‌داشتن جایگاه خود، سکوت را بر گفتن حقیقت برمی‌گزینند، راست‌گویی به کاری دشوار و گاه پرهزینه تبدیل شده است. در چنین فضایی، کسی که بی‌پرده سخن می‌گوید، ممکن است به تندی، بی‌ملاحظگی یا ناسازگاری متهم شود؛ بی‌آن‌که کسی به انگیزه و نیت او بیندیشد. اما آیا هر سخن ناخوشایندی نشانه دشمنی است؟ آیا می‌توان به نام مصلحت، در برابر بی‌عدالتی خاموش ماند و همچنان خود را پای‌بند آزادی، دادگری و راستی دانست؟

حقیقت‌گویی، اگر از خرد، دلسوزی و پای‌بندی به دادگری سرچشمه بگیرد، نه دشمنی است و نه بی‌احترامی، بلکه گونه‌ای از مسوولیت‌پذیری در برابر خود، دیگران و جامعه است. البته راست‌گویی به معنای نادیده‌گرفتن حرمت آدم‌ها یا بی‌اعتنایی به شیوه سخن گفتن نیست،  به این معناست که احترام به اشخاص نباید بهانه‌ای برای پنهان‌کردن حقیقت شود. آن‌چه اهمیت دارد، نه خشنودی همگان، بلکه درستی سخن، پاکی نیت و آمادگی برای پذیرفتن پیامدهای آن است.

این نوشته، بازتاب باوری است که در گذر زمان در وجودم ریشه دوانده است: من نمی‌خواهم تنها برای آن‌که محبوب بمانم، از گفتن آن‌چه درست می‌دانم چشم بپوشم. باور دارم که سکوت در برابر نادرستی، گاهی به اندازه همراهی با آن زیان‌بار است و حقیقت، هرچند تلخ و ناخوشایند، سرانجام از هر مصلحت زودگذر ارزشمندتر خواهد بود.

 آن‌که حقیقت را می‌گوید، تنها نیست؛ گاهی در جمعی می‌نشینم و می‌بینم سخنی را که باید گفته شود، هیچ‌کس بر زبان نمی‌آورد. نگاه‌ها به هم دوخته می‌شوند، لبخندهای مصلحتی میان افراد ردوبدل می‌شوند و حقیقت، مانند مهمانی ناخوانده، پشت در می‌ماند. اما من نمی‌توانم خاموش بنشینم؛ نه از سر گستاخی، نه از روی بی‌ادبی و نه برای آن‌که کسی را برنجانم، بلکه از سر باوری که در وجودم ریشه دوانده است: حقیقت، هرچند تلخ باشد، هزار بار از دروغ شیرین بهتر است. برخی از دوستانم مرا سرزنش می‌کنند. می‌گویند: چرا مصلحت را در نظر نمی‌گیری؟ چرا رودربایستی نمی‌کنی؟ چرا سخنت را در دل نگه نمی‌داری؟

من در پاسخ تنها یک پرسش دارم: اگر حقیقت را در دل نگه دارم، آن دل به چه کار می‌آید؟ دلی که تنها برای خودش می‌تپد، دلی که خاموشی را بر راستی برمی‌گزیند و از آزرده‌شدن دیگران می‌ترسد، اما از پایمال‌شدن دادگری نمی‌ترسد، هرچند در سینه بتپد، از جان‌مایه انسانی خود دور شده است.

آموخته‌ام که خشنودی یا ناخشنودی آدم‌ها، معیار درستی یا نادرستی یک سخن نیست. معیار، خود حقیقت است. اگر سخنم درست باشد، چه شنونده آن را بپسندد و چه نپسندد، نباید تنها به دلیل ناخشنودی او از گفتنش چشم بپوشم؛ و اگر نادرست باشد، هر اندازه هم شیرین، دل‌نشین و سازگار با مصلحت‌های روز باشد، نباید آن را بر زبان آورم.

این ساده‌ترین و در همان حال، دشوارترین قانونی است که می‌شناسم؛ ساده، زیرا منطق آن روشن است، و دشوار، زیرا پای‌بندی به آن بهایی دارد که هر کسی آماده پرداختنش نیست.‌ بهای حقیقت‌گویی چیست؟ این‌که برخی از تو می‌رنجند؛ تو را تلخ‌زبان، تندخو یا بی‌ملاحظه می‌خوانند و شاید پشت سرت بگویند: او تنها به دنبال جنجال است. اما من این بها را می‌پذیرم؛ زیرا باور دارم خاموشی‌ای که از ترس رنجاندن دیگران سرچشمه بگیرد، گاهی به گونه‌ای از پشت‌کردن به حقیقت تبدیل می‌شود. نمی‌توان همواره برای خشنودی دیگران سخن گفت و در همان حال، از پای‌بندی به راستی دم زد.‌ 

با این همه، می‌خواهم نکته‌ای را روشن سازم؛ زیرا شناخت نیت، در کنار سنجش خود سخن، اهمیت فراوان دارد: من از روی بغض و کینه سخن نمی‌گویم. اگر کسی گمان می‌کند تندی کلامم از دشمنی سرچشمه می‌گیرد، شاید هنوز انگیزه مرا به‌درستی نشناخته باشد. من از روی دلسوزی سخن می‌گویم؛ از روی نیک‌اندیشی و از درد مشترکی که همه ما را دربر گرفته است. هنگامی که می‌بینم رابطه‌ها بر دادگری پیشی می‌گیرند، سودهای شخصی بر حقوق مردم برتری می‌یابند و چالش‌های تازه، یکی پس از دیگری، بر دشواری‌های پیشین انباشته می‌شوند، نمی‌توانم بی‌تفاوت بمانم.

در چنین وضعی، آیا خاموشی خود به گونه‌ای از همراهی با تباهی تبدیل نمی‌شود؟ آیا می‌توان از درد مردم سخن گفت، اما هنگامی که پای منافع، رابطه‌ها و مصلحت‌های شخصی به میان می‌آید، زبان فروبست؟ من باور دارم که گذر زمان، یکی از بهترین داوران است. شاید امروز سخنم تند به نظر برسد و کسی از من برنجد؛ اما فردا، ماه‌ها یا سال‌ها بعد، همان کسی که از سخنم آزرده شده است، شاید دریابد که انگیزه‌ام دشمنی نبوده است. شاید آن روز بفهمد که تیزی کلامم، تیزی چاقوی جراح بوده است، نه خنجر کینه؛ تلاشی برای درمان زخم، نه افزودن بر آن.

من برای شکستن آدم‌ها سخن نمی‌گویم؛ می‌خواهم آن‌چه را نادرست می‌دانم، به چالش بکشم تا راهی برای اصلاح و ساختن گشوده شود. البته می‌دانم که نیت نیک به‌تنهایی برای درست‌بودن هر سخنی بسنده نیست؛ سخن نیز باید سنجیده، مستدل و منصفانه باشد. اما هیچ‌یک از این‌ها نباید بهانه‌ای برای خاموش‌کردن حقیقت شود.

آری، من مصلحت‌اندیشی را نمی‌پذیرم، اگر مصلحت به معنای خاموش‌ماندن در برابر ستم باشد. رودربایستی را نمی‌پسندم، اگر به معنای پنهان‌کردن حقیقت پشت لبخندهای ساختگی باشد. سخنم را در دل نگه نمی‌دارم، زیرا حقیقتی که گفته نشود، مانند دارویی است که در قفسه بماند؛ نه دردی را درمان می‌کند و نه بیماری را از رنج می‌رهاند. من نمی‌خواهم تنها تماشاگر باشم؛ نمی‌خواهم روزی در خلوت خود بنشینم و به خویشتن بگویم: «می‌دانستم، اما نگفتم.»

این را نیز باید روشن بگویم که رک‌گویی، به خودی خود، بی‌احترامی نیست. می‌توان حقیقت را با ادب و احترام بیان کرد، بی‌آن‌که آن را پشت پرده خاموشی پنهان ساخت. تفاوت در همین‌جاست: من برای اشخاص حرمت قائلم، اما بر این باورم که هیچ‌کس نباید خود را فراتر از سنجش و پرسش بداند. احترام به انسان‌ها ارزشمند است، ولی احترام به حقیقت نیز مسئولیتی است که نمی‌توان از آن چشم پوشید. اگر روزی ناگزیر شوم میان خشنودی دیگران و پای‌بندی به حقیقت یکی را برگزینم، حقیقت را انتخاب خواهم کرد؛ نه از آن رو که احساسات آدم‌ها برایم بی‌ارزش است، بلکه از آن رو که خشنودی زودگذر دیگران نمی‌تواند جای درستی و دادگری را بگیرد.

پس بشنو، ای دوست! اگر سخنم تو را آزرد، بدان که هدفم آزردن تو نبوده است. اگر تند به نظر رسید، پیش از آن‌که مرا به دشمنی متهم کنی، به دردی بیندیش که شاید در پس آن نهفته باشد. و اگر دیدی بر سخنی که گفته‌ام ایستاده‌ام، بدان که این ایستادگی، نه از سر خودخواهی، بلکه از باور به ارزشی سرچشمه می‌گیرد که نمی‌خواهم به‌آسانی از آن دست بکشم.

البته ایستادگی بر حقیقت، به معنای پافشاری کورکورانه بر گفته‌های خود نیست. اگر روزی دریابم که سخنم نادرست بوده یا داوری‌ام بر پایه اطلاعات ناکافی شکل گرفته است، باید شهامت پذیرفتن اشتباه و اصلاح آن را نیز داشته باشم. حقیقت‌جویی تنها در گفتن خلاصه نمی‌شود؛ شنیدن، سنجیدن و پذیرفتن خطا نیز بخشی از همان راه است. من نه در پی محبوبیت هستم و نه می‌خواهم به بهای خاموش‌کردن وجدانم، مقبول همگان بمانم. آن‌چه می‌خواهم، پای‌بندی به باورهایی است که برایم ارزش بنیادین دارند: آزادی، دادگری و حقیقت. باور دارم که دستیابی به این ارزش‌ها، بدون گفت‌وگوی راستین، نقد بی‌پرده و شهامت بیان دیدگاه‌ها دشوار خواهد بود.

در پایان، تنها یک آرزو دارم: روزی فرا برسد که گفتن حقیقت نه به شجاعتی خارق‌العاده نیاز داشته باشد و نه بهایی سنگین بر دوش گوینده بگذارد؛ روزی که آدم‌ها به جای رنجیدن از هر سخن مخالف، به سنجش آن بیندیشند و به جای داوری درباره گوینده، درستی یا نادرستی گفته او را بررسی کنند. تا آن روز، من بر باور خود ایستاده‌ام؛ روشن، راست‌گو و بی‌پرده، اما آماده شنیدن، آموختن و پذیرفتن خطا. زیرا حقیقت‌گویی، اگر با خرد، انصاف و دلسوزی همراه باشد، راهی برای دشمنی نیست، راهی برای بیداری و اصلاح است. و آن‌که در این راه گام برمی‌دارد، حتی اگر در لحظه‌ای تنها بماند، در برابر وجدان خویش تنها نیست. اگر حقیقت را بگویی و کسی برنجد، رنجش او به‌تنهایی نشانه درستی یا نادرستی سخنت نیست؛ حقیقت را باید با خرد سنجید، نه با میزان خشنودی یا ناخشنودی شنوندگان.